- Αυτό είναι το δεύτερο μυθιστόρημά σας για ενήλικες, κυρία Καϊοπούλου. Τι διαφοροποιεί το νέο βιβλίο από το προηγούμενο;
Το νέο βιβλίο θεωρώ ότι είναι πιο γειωμένο∙ δεν προσεγγίζει καθόλου το μεταφυσικό -εκτός αν κανείς θεωρεί τον σαμανισμό, στον οποίο γίνεται αναφορά, μια μορφή μεταφυσικής. Αν το πρώτο επιχείρησε να χαρτογραφήσει έναν κόσμο και τις σχέσεις του εκτός τόπου και χρόνου, το δεύτερο επιμένει περισσότερο στα ρήγματα χωρίς τη βιασύνη να κλείσουν, σε όσα δηλαδή δεν λύνονται εύκολα και δεν προσφέρονται για συμφιλίωση. Εδώ με ενδιέφερε πιο πολύ το απτό, το βιωμένο, οι σχέσεις και τα τραύματα όπως εγγράφονται στη μνήμη από γενιά σε γενιά. Το δεύτερο βιβλίο γράφτηκε με λιγότερες άμυνες και μεγαλύτερη επίγνωση. Η γραφή είναι πιο λιτή και πιο θαρραλέα, λιγότερο πρόθυμη να εξηγήσει και περισσότερο διατεθειμένη να αφήσει τον αναγνώστη μόνο με τα ερωτήματα.
- Ξεκινήσατε τη συγγραφική με παιδική λογοτεχνία, αν επιστρέφατε για λίγο εκεί τι θα παίρνατε μαζί σας από αυτή την εμπειρία του μυθιστορήματος;
Το μυθιστόρημα με δίδαξε να μην εξηγώ τα πάντα και να αφήνω χώρο στον αναγνώστη – κάτι που θα ήθελα να τολμήσω ακόμη περισσότερο αν επέστρεφα στην παιδική λογοτεχνία. Θα επέστρεφα δηλαδή με λιγότερη διάθεση προστασίας. Θα κρατούσα επίσης τη βαθύτερη κατανόηση των χαρακτήρων και θα τολμούσα λιγότερη καθοδήγηση και περισσότερη αλήθεια. Τα παιδιά αντέχουν περισσότερα απ’ όσα τους αποδίδουμε – αρκεί να τους μιλάμε καθαρά και με σεβασμό.
- Σε ποιο βαθμό τα προσωπικά βιώματα μετασχηματίζονται σε λογοτεχνικό υλικό;
Τα προσωπικά βιώματα μπορεί να αποτελούν το αρχικό υλικό, την αφετηρία, όχι όμως τον προορισμό. Μέσα από τη γραφή, μεταλλάσσονται, μετασχηματίζονται, απογυμνώνονται από το επιμέρους και κρατούν την ουσία τους, ώστε να πάψουν να είναι ιδιωτικά και να αποκτήσουν σημασία για περισσότερους από έναν . Η λογοτεχνία, για μένα, αρχίζει εκεί όπου η εμπειρία παύει να ανήκει αποκλειστικά στον συγγραφέα.
- Η θεματολογία του βιβλίου αγγίζει έντονα κοινωνικά και ψυχολογικά ζητήματα. Ποιο ήταν το αρχικό σας ερέθισμα;
Το αρχικό ερέθισμα ήταν η προσωπική μου αδυναμία να αγνοήσω όσα συνέβαιναν κι επαναλαμβάνονταν γύρω μου. Δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά η αίσθηση, ή μάλλον η διαπίστωση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι κουβαλούν βάρη που δεν τους ανήκουν εξ ολοκλήρου, με σιωπές, ενοχές και ρόλους που περνούν από γενιά σε γενιά χωρίς να αμφισβητούνται. Από εκεί ξεκίνησε η ανάγκη να εξερευνήσω πώς οι κοινωνικές συνθήκες, οι οικογενειακοί δεσμοί και η μνήμη διαμορφώνουν την ψυχική μας πραγματικότητα. Με ενδιέφερε να δω κατάματα αυτό το βάρος και να το μεταφέρω στη γραφή, όχι ως καταγγελία, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στο άτομο και ό,τι του έχει κληροδοτηθεί.
- Από πού ξεκινά συνήθως για εσάς μια ιστορία: από την ιδέα, τον χαρακτήρα ή ένα κοινωνικό ερέθισμα;
Συνήθως ξεκινά από έναν χαρακτήρα -από μια αδυναμία, μια εσωτερική ρωγμή που με αγγίζει, με αναστατώνει ή με προβληματίζει. Μετά εξετάζω αν αντανακλά κάτι κοινό γύρω μου, ποια ψυχολογικά ή κοινωνικά στοιχεία κουβαλά και σε ποιο πλαίσιο κινείται. Η ιδέα και η ιστορία για το πώς θα κινηθεί έρχονται αργότερα, για να του δώσουν χώρο να ξεδιπλωθεί. Χωρίς τον άνθρωπο, η θεματική δεν μπορεί να με κρατήσει μόνη της.
- Τι ρόλο παίζει το περιβάλλον –κοινωνικό, οικογενειακό, ιστορικό– στη διαμόρφωση των χαρακτήρων σας;
Το περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των χαρακτήρων μου, γιατί κανένας άνθρωπος δεν υπάρχει έξω από τον χώρο και τις σχέσεις του. Οι χαρακτήρες μου δεν γεννιούνται σε συνθήκες κενού αλλά κουβαλούν μέσα τους οικογενειακές ιστορίες, κοινωνικές επιταγές, πληγές της ιστορίας που σημαδεύουν τις ζωές και όλα μαζί, διαμορφώνουν τη σκέψη και τη δράση τους. Όλα εκείνα δηλαδή, που έχω παρατηρήσει, βιώσει ή καταγράψει προσωπικά.
Το σπίτι, η γειτονιά, οι σχέσεις με τους δικούς τους, αλλά και η ευρύτερη κοινωνική και πολιτική συγκυρία, μπλέκονται με τα πιο βαθιά τους συναισθήματα. Το περιβάλλον δεν θέλω να λειτουργεί ως απλή εξήγηση για τη συμπεριφορά τους· είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύεται η αλήθεια τους, οι συγκρούσεις τους, οι αντιστάσεις τους, ό,τι τους καθορίζει, τους περιορίζει ή τους απελευθερώνει. Κι εκεί ακριβώς βρίσκω την ουσία που με οδηγεί να γράψω: το πώς ο άνθρωπος αντιστέκεται, προσαρμόζεται ή παραδίδεται στο πλαίσιο που τον περιβάλλει.
- Πόσο διατεθειμένη είστε να εκθέσετε τον εαυτό σας μέσα από τους χαρακτήρες σας;
Δεν φοβάμαι να εκτεθώ και είμαι διατεθειμένη να το κάνω, όσο όμως χρειάζεται για να υπηρετήσω την αλήθεια της ιστορίας που γράφω. Όχι παραπάνω. Αναπόφευκτα, οι χαρακτήρες κουβαλούν κομμάτια μου – κάποια τα ανακαλύπτω και η ίδια εκ των υστέρων. Φόβοι δικοί μου, αμφιβολίες, ερωτήματα∙ όμως δεν θα τους χρησιμοποιώ για να εκθέσω αυτούσια γεγονότα από τη ζωή μου. Η γραφή είναι ο τρόπος μου να επεξεργάζομαι τις εμπειρίες μου και να τις μετατρέπω σε κάτι που μπορεί να αφορά και άλλους, χωρίς να διακινδυνεύω τη δική μου ασφάλεια. Μέσα σε όλη αυτή τη συνθήκη προσπαθώ να βρίσκω και τον προσωπικό μου χώρο, αλλά και τον χώρο για τον αναγνώστη.
- Τι είδους αναγνώστη φαντάζεστε όταν γράφετε;
Δεν γράφω για έναν συγκεκριμένο αναγνώστη, ούτε για να ευχαριστήσω κάποιον. Γράφω για όποιον δεν φοβάται να κοιτάξει κατάματα την ανθρώπινη αλήθεια, να αναγνωρίσει τις αδυναμίες, τις συγκρούσεις και τις σιωπές που συχνά αποφεύγουμε. Θέλω να βρει κάτι που τον ταράζει, που τον αναγκάζει να σκεφτεί και να νιώσει. Αν ο αναγνώστης παραμείνει αδιάφορος, η ιστορία δεν ολοκληρώνεται ποτέ, γιατί η γραφή υπάρχει για να δημιουργήσει συνάντηση, όχι για να μιλήσει μόνη της.
- Σε μια εποχή υπερπαραγωγής βιβλίων, τι πιστεύετε ότι καθιστά το δικό σας μυθιστόρημα αναγκαίο;
Κάθε βιβλίο υπάρχει γιατί κάποιος αναγνώστης χρειάζεται να το συναντήσει τη στιγμή ακριβώς που θα τον αγγίξει, που θα του μιλήσει. Ακόμη κι αν είναι ένας, το βιβλίο βρήκε το δρόμο του. Θεωρώ το δικό μου μυθιστόρημα αναγκαίο γιατί δεν περιορίζεται στην αφήγηση γεγονότων. Προσπαθεί να κοιτάξει κατάματα αυτό που σιωπηλά κουβαλάμε όλοι: τις σχέσεις μας, τα τραύματα, τα ερωτήματα που αποφεύγουμε. Να βοηθήσει τον αναγνώστη να βρει μέσα σε αυτό ένα καθρέφτισμα, μια αντανάκλαση που ίσως και να μη γνώριζε ότι αναζητούσε. Δεν υπόσχεται λύσεις, αλλά τον αναγκάζει να σταθεί απέναντι στην αλήθεια του και να αναρωτηθεί τι είναι δικό του και τι κληρονομήθηκε. Σε μια εποχή υπερπαραγωγής βιβλίων, χρειάζονται ιστορίες που φωτίζουν τα «αθέατα», που δεν αφήνουν τον αναγνώστη αδιάφορο αλλά τον αναγκάζουν να νιώσει και να σκεφτεί, όχι απλώς να διαβάσει.
- Πώς απαντάτε στην κριτική ότι η λογοτεχνία κοινωνικού προβληματισμού συχνά καταλήγει προβλέψιμη;
Η κοινωνική ή ψυχολογική λογοτεχνία κινδυνεύει να γίνει προβλέψιμη μόνο αν ο συγγραφέας περιοριστεί σε έτοιμες φόρμες και ηθικολογίες ή αν προσπαθήσει να κρίνει και να διδάξει. Εγώ προσπαθώ να ξεκινώ και να καταλήγω στον άνθρωπο, την αλήθεια των χαρακτήρων και των σχέσεών τους, όχι στο μήνυμα ή το δίδαγμα. Αν οι ήρωες ζωντανεύουν με τις αδυναμίες, τις συγκρούσεις και τα τραύματά τους, η κοινωνική διάσταση υπάρχει μέσα από αυτά, αλλά δεν υπαγορεύει την πλοκή – είναι η ανθρώπινη εμπειρία που καθοδηγεί το μυθιστόρημα. Η ιστορία παραμένει αναπάντεχη – γιατί ούτε η ζωή, ούτε και η ψυχή είναι ποτέ προβλέψιμες.
Βιογραφικό
Η Φωτεινή Καϊοπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Θεσσαλονίκη και σπούδασε Γεωπονία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Ασχολήθηκε με τη συγγραφή, δημιουργώντας αρχικά, παραμύθια και νουβέλες για παιδιά. Από τις εκδόσεις Λαμπρόπουλος κυκλοφόρησε το πρώτο της βιβλίο με τίτλο «Ησυχία… Θα ξυπνήσουν τα νεραϊδικά». Με το παραμύθι «Πλάτανου ψιθυρίσματα» συμμετείχε στην επετειακή παράσταση «Dance love Greece», που παρουσιάστηκε στο Palais de Βeaux Αrts των Βρυξελλών, αφιερωμένη στην ελληνική παράδοση και τους χορούς της. Παραμύθια και διηγήματά της έχουν διακριθεί σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς και έχουν συμπεριληφθεί σε συλλογικές εκδόσεις, όπως: «Ο χορός του μολυβιού», «Φτου! Ξελευθερία», «Ήρωες και Έρωτες», «Είχαμε εμείς στη Σμύρνη…», «Ένα δάκρυ με επιθυμίες», «Από-πυρα», «Καλοκαιρινές βουτιές», «Φύλακες ή φυλακές».
Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Συνάντηση με την Κλερ», κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ανεμολόγιο, ενώ το νέο της έργο, «΄Όταν σβήνουν τα κεριά», αποτελεί το επόμενο βήμα της συγγραφικής της πορείας.