Με αφορμή την παράσταση “Αγάπη είναι” συνομιλήσαμε με την σκηνοθέτη
Μαριλένα Τριανταφυλλίδου
1. Πείτε μας δυο λόγια γιατί ασχοληθήκατε με το παιδικό θέατρο;
Καταρχάς, θα ήθελα να πω ότι δεν τέθηκε ποτέ μέσα μου θέμα «επιλογής» ενός είδους θεάτρου, επειδή θεωρώ πως η θεατρική τέχνη, είναι μία και αδιαίρετη. Αυτό που συχνά αποκαλείται «παιδικό θέατρο» είναι ένας όρος που προσωπικά αποφεύγω, καθώς φέρει το βάρος μιας παλαιότερης αντίληψης που παραπέμπει σε κάτι πιο ερασιτεχνικό ή σε μια δραστηριότητα που γίνεται «από παιδιά για παιδιά». Διεθνώς, μιλάμε πλέον για Θέατρο για Παιδιά και Νεαρά Άτομα – ΘΕΠΝΑ (Theatre for Young Audiences – TYA), ήγια Θέατρο για Πολύ Νεαρές Ηλικίες – ΘΕΠΝΗ (Theatre for Early Years – TEY) όταν θέλουμε να αναφερθούμε πιο ειδικά στις ηλικίες 0-6.
Στην Artika, αντιμετωπίζουμε τη δημιουργία μας με απόλυτο επαγγελματισμό, δημιουργώντας παραγωγές που δεν κάνουν καμία έκπτωση στην αισθητική ή την καλλιτεχνική αρτιότητα. Η πρόκληση και η ουσία παραμένουν οι ίδιες: να δημιουργήσεις ένα έργο που σέβεται την αντιληπτική ικανότητα του θεατή, είτε είναι βρέφος, παιδί, έφηβος ή ενήλικας. Όταν αντιμετωπίζεις το κοινό σου με αυτόν τον βαθύ σεβασμό, η διάκριση μεταξύ «παιδικού» και «ενήλικου» θεάτρου παύει να υφίσταται στην καλλιτεχνική πράξη· υπάρχει μόνο η καλή τέχνη.
2. Ποιες είναι οι δυσκολίες του παιδικού θεάτρου; Αλλά και ποιες είναι οι καλές στιγμές;
Οι δυσκολίες ξεκινούν από την ίδια τη βάση: είναι εξαιρετικά δύσκολο να πείσεις την πολιτεία ή τον ιδιωτικό τομέα να υποστηρίξει έμπρακτα το θέατρο για παιδιά. Αυτό γίνεται ακόμα πιο έντονο όταν μιλάμε για βρέφη και νήπια, μια πληθυσμιακή ομάδα που χαίρει ακόμα μεγαλύτερης περιθωριοποίησης. Δυστυχώς, τα παιδιά αυτών των ηλικιών αντιμετωπίζονται ακόμα ως «πολίτες του αύριο» και όχι ως πολίτες του σήμερα, που έχουν δικαίωμα στην ποιότητα και στον πλούτο της τέχνης στην παρούσα στιγμή της ζωής τους.
Επιπλέον, υπάρχει η πρόκληση της «εκπαίδευσης» όχι μόνο του κοινού αλλά και των ίδιων των καλλιτεχνών. Χρειάζεται να σπάσουμε τη συνήθεια μιας συγκεκριμένης, συχνά «εύπεπτης» αισθητικής και να προτείνουμε κάτι καινούριο, διαφορετικό, που ίσως δεν είναι τόσο εύληπτο με την πρώτη ματιά, ή πετυχημένο με τους όρους που έχουμε συνηθίσει, αλλά είναι βαθιά ουσιαστικό. Για να επιτευχθεί αυτή η σύνδεση, απαιτείται απόλυτη αλήθεια και ένας παλμός επί σκηνής που δεν επιδέχεται καμία υποκρισία.
Όσο για τις καλές στιγμές, είναι αυτές που δίνουν το νόημα, που μας κρατούν ζωντανούς και μάχιμους παρά τις αντίξοες συνθήκες. Είναι εκείνο το βλέμμα του παιδιού που μαγνητίζεται από τη σκηνή, ή η στιγμή που ένα βρέφος «συνομιλεί» με τον ηθοποιό μέσα από το βλέμμα. Είναι η μαγική σχετική ησυχία μιας γεμάτης αίθουσας που αναπνέει στον ίδιο ρυθμό. Και φυσικά, η συγκίνηση του γονιού που συνειδητοποιεί ότι μοιράστηκε με το παιδί του μια αυθεντική καλλιτεχνική εμπειρία, ισότιμη και για τους δύο.
3. Το Αγάπη είναι, το νέο σας έργο, είναι για θεατές από 6 μηνών και άνω, πως ένα βρέφος αντιλαμβάνεται τη διαδικασία;
Σε αυτή την ηλικία, το παιδί είναι ένας «εξερευνητής» που λειτουργεί με απίστευτες ταχύτητες. Ο εγκέφαλός του είναι ένας ζωντανός οργανισμός που συνεχώς «γεμίζει» με δεδομένα, δημιουργώντας ασταμάτητα νέες συνάψεις και νοηματοδοτώντας κάθε ερέθισμα, κάθε ήχο, κάθε κίνηση. Το βρέφος δεν είναι ένας παθητικός δέκτης, αλλά ένας ενεργός θεατής που επεξεργάζεται την αισθητική εμπειρία μέσα από το συναίσθημα και τις αισθήσεις του.
Στην παράσταση Αγάπη είναι, δεν προσπαθούμε να «διδάξουμε» κάτι, αλλά να προσφέρουμε εκείνα τα ποιοτικά ερεθίσματα που θα τροφοδοτήσουν αυτή την καταιγιστική δημιουργία συνάψεων. Όταν ένα βρέφος παρακολουθεί τη σκηνή, δεν βλέπει απλώς μια ιστορία· βιώνει έναν κόσμο που παίρνει σχήμα και χρώμα μπροστά στα μάτια του, βοηθώντας το να δομήσει τη δική του αντίληψη για την επικοινωνία και την αγάπη.
4. Οι γονείς συμμετέχουν; Και πως αλληλεπιδρούν;
Στις παραστάσεις μας, ο γονιός δεν είναι απλός συνοδός· είναι συν-θεατής. Η αλληλεπίδραση ξεκινάει από το σπίτι, πριν ακόμα έρθουν στο θέατρο, συνεχίζεται κατά τη διαδρομή στο θέατρο, στην αναμονή στο φουαγιέ, κατά τη διάρκεια της παράστασης· καθορίζεται από το πώς ο γονιός μιλάει στο παιδί, πως το κρατά, πώς γελούν ή πώς παρατηρούν μαζί κάτι. Είναι λεπτές αλλά ουσιαστικές αλληλεπιδράσεις που συμβαίνουν σε συναισθηματικό επίπεδο. Γονιός και παιδί λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία: όταν ο γονιός συγκινείται ή μαγνητίζεται από αυτό που βλέπει, το παιδί το εισπράττει αμέσως και καθησυχάζεται.
5. Πείτε μας μια ιστορία, ένα γεγονός, που σας συγκίνησε μέσα από την παράσταση;
Στην παράσταση Αγάπη είναι έχουμε κάνει μια πολύ συγκεκριμένη καλλιτεχνική επιλογή: δεν υπάρχει καθόλου λόγος. Η επικοινωνία βασίζεται σε μια «φανταστική γλώσσα» που δημιουργείται από μουσικές συλλαβές τις οποίες χρησιμοποιούν οι δύο ηθοποιοί μας, η Κλεονίκη Καραχάλιου και η Γιούλη Αρχοντάκη.
Θυμάμαι λοιπόν χαρακτηριστικά ένα παιδί, περίπου 12 μηνών, το οποίο κατά τη διάρκεια της παράστασης άρχισε να αναπτύσσει μια δική του λεκτική επικοινωνία χρησιμοποιώντας ακριβώς τις ίδιες συλλαβές. Δημιούργησε επιτόπου ένα δικό του λεξιλόγιο βασισμένο στον δικό μας κώδικα. Κάθε φορά που εκφωνούσε μια τέτοια συλλαβή, ήταν μια συνειδητή πράξη επικοινωνίας με τις ηθοποιούς και τη δράση. Ήταν μια στιγμή απίστευτης συγκίνησης, γιατί είδαμε στην πράξη πώς ένα βρέφος μπορεί όχι μόνο να καταλάβει μια αφηρημένη καλλιτεχνική γλώσσα, αλλά να την οικειοποιηθεί και να τη χρησιμοποιήσει για να «συνομιλήσει» μαζί μας. Είναι μια απόδειξη του πως η τέχνη μπορεί να γίνει η απόλυτη κοινή μας γλώσσα επικοινωνίας.
6. Τι σας εμπνέει και τι σας παρακινεί να γράψετε ένα έργο;
Η αφορμή για τη δημιουργία ενός έργου είναι για μένα κάτι βαθιά προσωπικό· ξεκινά πάντα από την εσωτερική ανάγκη να μεταβολίσω δικά μου βιώματα και αναζητήσεις. Όταν όμως το έργο αυτό απευθύνεται σε βρέφη και νήπια, αυτή η προσωπική αλήθεια περνά μέσα από ένα πολύ συγκεκριμένο πρίσμα.
Χρειάζεται να απομονώσω την ουσία αυτού που με απασχολεί και να την αναγάγω σε ένα πρωταρχικό, πυρηνικό επίπεδο. Αν, για παράδειγμα, με απασχολεί ένα σκοτεινό κοινωνικό ζήτημα, στην παράσταση για βρέφη δεν θα μιλήσω για την πολυπλοκότητα του προβλήματος, αλλά για το «αντίθετό» του: για την ανάγκη της ασφάλειας, της φροντίδας και της σύνδεσης, για παράδειγμα.
Είναι μια διαδικασία αφαίρεσης, όπου κρατάς το πιο καθαρό συναίσθημα για να το επικοινωνήσεις με τον κόσμο. Η έμπνευσή μου, λοιπόν, είναι αυτή η διαρκής πρόκληση: να βρω τον κοινό τόπο ανάμεσα στη δική μου ενήλικη συγκίνηση και στην αρχέγονη, παρθένα αντίληψη του πολύ νεαρού θεατή.
7. Για εσάς τι είναι το θέατρο;
Για μένα το θέατρο είναι πρωτίστως μια διαρκής πράξη δημιουργίας και αναγέννησης. Είναι εκείνο το μαγικό συναίσθημα της πρόβας: μπορεί να μπαίνεις κουβαλώντας χίλια προβλήματα, αλλά βγαίνεις συνειδητοποιώντας ότι όλη αυτή την ώρα τα έχεις αφήσει όλα έξω. Κάθε φορά είναι σαν να ξαναγεννιέσαι· νιώθεις πιο ελαφρύς, πιο δυνατός, πιο καθαρός.
Όμως, το κέντρο του θεάτρου είναι η επικοινωνία. Και η επικοινωνία είναι ένας διάλογος που βασίζεται στο πιο δύσκολο και απαιτητικό συστατικό: την τέχνη του να ακούς. Πραγματικά, το να ακούς είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση στη δουλειά μας. Είναι τρομερά δύσκολο να καταφέρεις να σωπάσεις τον δικό σου εσωτερικό θόρυβο, τις προκαταλήψεις ή την ανάγκη σου να «δείξεις» κάτι, ώστε να ακούσεις πραγματικά τον άλλον, τον εαυτό σου και τη στιγμή.
Ειδικά όταν απευθύνεσαι σε ένα βρέφος, αυτή η ακρόαση γίνεται ακόμα πιο βαθιά. Πρέπει να αφουγκραστείς μια ανάσα, μια κίνηση, μια σιωπή. Αυτή η πρόκληση μας διδάσκει την ουσία της ύπαρξης. Γι’ αυτό το θέατρο για μένα είναι ένας χώρος βαθιά δημοκρατικός και ένας χώρος πειραματισμού. Είναι το σημείο όπου τολμάς να εκτεθείς, να προτείνεις και να ακούσεις, αναζητώντας μια αλήθεια που μας ενώνει όλους, ανεξάρτητα από την ηλικία μας.
8. Έχετε εμπειρία και από το εξωτερικό, μαζί με την ομάδα σας (Artika) τι συμβαίνει στο εξωτερικό σε σχέση με εμάς; Είναι καλύτερα, είναι πιο μπροστά τα πράγματα;
Η επαφή με το εξωτερικό δεν έχει να κάνει με μία σύγκριση μεταξύ «καλύτερου» ή «χειρότερου». Παντού υπάρχουν τα πάντα.
Μέσα από τη συμμετοχή της Artika σε ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το Mapping αλλά και ένα καινούριο μεγάλο πρόγραμμα που πρόκειται να ξεκινήσουμε πολύ σύντομα, έχουμε συνειδητοποιήσει ότι καλλιτεχνικά είμαστε ισότιμοι συνομιλητές. Οι παραστάσεις μας στέκονται επάξια στα διεθνή φεστιβάλ και το όραμά μας αναγνωρίζεται. Αντίστοιχα, το διεθνές φεστιβάλ Απ’ την αρχή που διοργανώνει η Artika κάθε δύο χρόνια στέκεται με αξιώσεις δίπλα σε άλλες μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις. Αυτό όμως που με εντυπωσιάζει προσωπικά στις διεθνείς συνεργασίες μας -σε όλα τα φεστιβάλ, προγράμματα και δίκτυα που εμπλεκόμαστε- είναι η διάθεση των ανθρώπων για συμμετοχήκαι μοίρασμα. Οι καλλιτέχνες μοιράζονται γνώση και καλές πρακτικές χωρίς να προσβλέπουν σε άμεσο προσωπικό όφελος, ακριβώς γιατί το συλλογικό όφελος σε μια τέτοια συνθήκη είναι δεδομένο για όλους. Η διάχυση της πληροφορίας σου δίνει τεράστια δύναμη. Αυτό το άνοιγμα οριζόντων είναι πολύτιμο. Επίσης, συνειδητοποιείς ότι τις ίδιες προκλήσεις που αντιμετωπίζεις εσύ στην Ελλάδα, τις αντιμετωπίζουν και άλλοι συνάδελφοι σε άλλα μέρη του κόσμου.
Αυτοί ακριβώς ήταν και οι λόγοι που θεώρησα επιτακτική και στήριξα με κάθε τρόπο την ανάγκη να επανασυσταθεί η ASSITEJ Greece, το Ελληνικό Κέντρο της Διεθνούς Ένωσης Θεάτρου για Παιδιά και Νεαρά Άτομα. Όταν προσπαθείς να διεκδικήσεις καλύτερες συνθήκες σε θεσμικό επίπεδο ή σε επίπεδο πολιτιστικής πολιτικής, το να είσαι μέλος μιας μεγαλύτερης ομάδας και όχι μια μονάδα, σου δίνει άλλη βαρύτητα. Μέσα από τη δικτύωση και τη συλλογική προσπάθεια, μπορούμε να δούμε τα πράγματα αλλιώς, να φέρουμε νέες πρακτικές στη χώρα μας και να διεκδικήσουμε τη θέση που αξίζει στην τέχνη μας, έχοντας τη δύναμη μιας παγκόσμιας κοινότητας πίσω μας.
9. Επόμενα σχέδια;
Τα επόμενα σχέδιά μας είναι άμεσα συνδεδεμένα με την πορεία της παράστασης Αγάπη είναι, η οποία ξεκινά το ταξίδι της για να συναντήσει το κοινό. Σε πρώτο πλάνο παραμένει και το ρεπερτόριο των προηγούμενων παραγωγών μας όπως το Χορεύουμε; το …και βγαίνω! και το Κάτι σαν κήπος. Πρόκειται για έργα που συνεχίζουν τη διαδρομή τους σε σχολεία, μουσεία και φεστιβάλ, καθώς επιθυμία μας είναι να ταξιδέψουν όσο το δυνατόν περισσότερο, εντός και εκτός Ελλάδας, για να συναντήσουν περισσότερους ανήλικους και ενήλικους θεατές.
Παράλληλα, βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από την έναρξη ενός καινούριου μεγάλου Ευρωπαϊκού προγράμματος, το οποίο θα ανακοινώσουμε επισήμως πολύ σύντομα. Μέσα από συμπαραγωγές, residencies, φεστιβάλ και ερευνητικό έργο θα συνεχίσουμε τη δουλειά μας πάνω στο ΘΕΠΝΗ.
Επιπλέον, σχεδιάζουμε νέες συνεργασίες για την επόμενη σεζόν και ξεκινάμε την προετοιμασία του 3ου Διεθνούς Φεστιβάλ Απ΄την αρχή, το οποίο προγραμματίζουμε για τον Μάιο του 2027.
Ταυτόχρονα, αισθάνομαι μια μεγάλη ευθύνη μέσα από τον ρόλο μου στην ASSITEJ Greece. Στόχος μας εκεί είναι να συνεχίσουμε τη συστηματική δουλειά για την ενδυνάμωση του κλάδου των παραστατικών τεχνών για παιδιά και νεαρά άτομα στην Ελλάδα. Θέλουμε να ενισχύσουμε τη δικτύωση των Ελλήνων δημιουργών μεταξύ τους, αλλά και με τη διεθνή σκηνή και να διεκδικήσουμε μια πολιτιστική πολιτική που θα αναγνωρίζει την αξία αυτής της τέχνης σε θεσμικό επίπεδο. Είναι μια συλλογική προσπάθεια που αφορά όλη την καλλιτεχνική κοινότητα.
Πέρα όμως από τους ρόλους και τους προγραμματισμούς, στον πυρήνα όλων αυτών το προσωπικό μου ζητούμενο παραμένει πάντα το ίδιο: να παραμένω ανοιχτή σε ό,τι με συγκινεί. Σκοπός είναι να δημιουργούμε χώρους όπου η τέχνη συναντά τον θεατή κάθε ηλικίας με σεβασμό, προσφέροντας εμπειρίες που μας κάνουν όλους να νιώθουμε λίγο πιο συνδεδεμένους με την ουσία της ζωής.
Ευχαριστώ πολύ, Κατερίνα Γρυλλάκη
Επίσης!
Μαριλένα Τριανταφυλλίδου
Σκηνοθέτρια, καλλιτεχνική διευθύντρια Artika
H ομάδα Artika δημιουργήθηκε πριν από 19 χρόνια από την Κατερίνα Αλεξάκη και τη Μαριλένα Τριανταφυλλίδου. Τη θεατρική περίοδο 2006-2007 παρουσίασε την πρώτη της θεατρική παράσταση για θεατές από 1,5 χρονών με τίτλο Η Δική μου Ομπρέλα. Σήμερα η ομάδα αποτελείται από την Κατερίνα Αλεξάκη, τον Βασίλη Καζή, την Κλεονίκη Καραχάλιου και τη Μαριλένα Τριανταφυλλίδου, οι οποίοι όλοι συνδυάζουν διαφορετικές καλλιτεχνικές ιδιότητες.